Nếu bạn nghĩ rủi ro lớn nhất trong đầu tư đến từ những lúc bạn sợ hãi và hoảng loạn - tôi có một điều muốn nói: khoản lỗ tốn kém nhất trong sự nghiệp của tôi không đến từ một vài lần hoảng loạn. Nó đến từ lần tôi tự tin nhất.

Nhiều nhà đầu tư dành phần lớn thời gian để phòng thủ trước nỗi sợ - sợ bỏ lỡ, sợ sai, sợ mất tiền. Nhưng gần như không ai xây một hàng rào phòng thủ trước sự tự tin của chính mình, vì tự tin không cảm thấy như một mối nguy. Nó cảm thấy như một phần thưởng, một dấu hiệu cho thấy bạn đang giỏi lên. Đó chính xác là lý do nó nguy hiểm hơn nỗi sợ rất nhiều.

Cổ phiếu mà tôi tin "lần này chắc chắn khác"

Đây không phải khoản lỗ lớn nhất tôi từng chịu - xét về số tiền, nó thậm chí khá khiêm tốn so với vài lần khác trong sự nghiệp. Nhưng nó là khoản lỗ dạy tôi nhiều nhất, vì nó xảy ra đúng vào lúc tôi tin mình đã đủ kinh nghiệm để bỏ qua một vài bước trong quy trình đánh giá cổ phiếu của chính mình.

Cổ phiếu đó xuất hiện liên tục trong các bộ lọc - nhóm phân tích của tôi theo dõi và nhắc đến nó liên tục, dòng tiền trên bảng giá có vẻ đang đổ vào rất mạnh, câu chuyện tăng trưởng nghe rất thuyết phục. Theo quy trình tôi đã dùng nhiều năm, bước bắt buộc trước khi vào bất kỳ lệnh nào là kiểm tra kỹ đường RS Line - sức mạnh tương đối của cổ phiếu so với thị trường chung - để xác nhận dòng tiền lớn thực sự đang ở trong cổ phiếu đó, chứ không chỉ là tâm lý đám đông.

Tôi đã bỏ qua bước đó. Không phải vì quên - tôi nhớ rất rõ mình đã tự nhủ: "Câu chuyện này rõ ràng đến mức không cần kiểm tra kỹ nữa, lần này chắc chắn khác."

Nó không khác. Vài tuần sau, cổ phiếu đảo chiều mạnh ngay khi dòng tiền lớn thực sự rút ra - điều mà đường RS Line, nếu tôi chịu nhìn, đã cảnh báo từ trước. Khoản lỗ không lớn về số tiền. Nhưng nó lớn về bài học, vì nó chỉ ra một sự thật tôi chưa từng thấm thía trước đó: quy trình tồn tại để bảo vệ bạn khỏi những lúc bạn cảm thấy tự tin nhất - chứ không phải khỏi những lúc bạn đang nghi ngờ. Lúc nghi ngờ, bạn tự nhiên thận trọng hơn. Lúc tự tin, chính sự tự tin đó thuyết phục bạn rằng quy trình không còn cần thiết nữa.

Vì sao sự tự tin lại là lúc quy trình bị bỏ qua nhiều nhất

Nếu bạn từng có một lần bỏ qua một bước phân tích mà bạn luôn làm, chỉ vì cơ hội lần đó "nhìn rõ ràng quá, không cần kiểm tra lại" - bạn không đơn độc, và quan trọng hơn, đó không phải là dấu hiệu bạn thiếu kỷ luật. Đó là một khuôn mẫu tâm lý đã được ghi nhận rất rõ trong nghiên cứu tài chính hành vi.

Hai nhà nghiên cứu Brad Barber và Terrance Odean, qua các nghiên cứu dài hạn trên dữ liệu giao dịch thực tế của hàng chục nghìn nhà đầu tư cá nhân, phát hiện ra một khuôn mẫu nhất quán: nhà đầu tư càng tự tin vào khả năng của mình, tần suất giao dịch càng tăng và mức độ kiểm tra lại giả định ban đầu càng giảm - và nhóm giao dịch nhiều nhất, tự tin nhất, lại thường có hiệu suất thấp hơn nhóm thận trọng hơn. Cơ chế tâm lý đứng sau hiện tượng này thường được gọi là thiên kiến tự tin thái quá (overconfidence bias): càng có một chuỗi quyết định đúng gần đây, con người càng có xu hướng quy công cho năng lực bản thân nhiều hơn thực tế, và giảm bớt sự cẩn trọng đáng lẽ phải duy trì.

Nói cách khác: quy trình không bị bỏ qua vào những ngày tệ. Nó bị bỏ qua vào đúng những ngày bạn cảm thấy mình đang ở phong độ tốt nhất - và đó là lý do một quy trình chỉ thực sự có giá trị nếu nó không có ngoại lệ, kể cả cho những lúc bạn tin chắc mình không cần đến nó.

Đây không phải bài viết cho người chưa có quy trình

Nếu bạn hiện tại chưa có một quy trình đánh giá cổ phiếu cụ thể trước khi vào lệnh - chưa có bước nào để kiểm tra dòng tiền, xu hướng, hay sức mạnh tương đối - bài viết này chưa dành cho bạn. Vấn đề của bạn lúc này không phải là bỏ qua quy trình vì tự tin, mà là chưa từng xây quy trình để có thể bỏ qua.

Bài này dành cho người đã có một quy trình, đã tuân thủ nó đủ lâu và thấy nó hiệu quả, nhưng đôi khi tự cho phép mình một ngoại lệ vì cơ hội lần đó "quá rõ ràng và không kiểm tra". Nếu bạn nhận ra mình đã từng nói câu tương tự "lần này chắc chắn khác" ngay trước một quyết định đầu tư - đó chính xác là khoảnh khắc bài viết này đang nói đến.

Quy trình của tôi trước và sau khoản lỗ đó

Trước khoản lỗ đó, checklist vào lệnh của tôi tồn tại, nhưng nó tồn tại như một hướng dẫn tham khảo - tôi có thể tự cho phép bỏ qua một bước nếu cảm thấy đủ tự tin vào luận điểm đầu tư. Không có quy tắc nào ngăn tôi làm điều đó. Ranh giới giữa "tuân thủ quy trình" và "tin vào trực giác" hoàn toàn mơ hồ, và mỗi lần đứng trước một cơ hội hấp dẫn, tôi phải tự quyết định lại ranh giới đó - đúng vào lúc tôi ít đủ tỉnh táo nhất để quyết định đúng.

Sau khoản lỗ đó, tôi viết lại toàn bộ quy trình vào lệnh thành một danh sách cụ thể, với một quy tắc duy nhất, và tuyệt đối: không một bước kiểm tra nào được phép thay thế bằng cảm giác, dù chỉ một lần, dù luận điểm nghe thuyết phục đến đâu. Không phải vì mọi luận điểm tôi tin sau này đều sai - phần lớn vẫn đúng. Nhưng quy tắc không tồn tại để xử lý những lần luận điểm đúng. Nó tồn tại để bảo vệ tôi khỏi những lần hiếm hoi luận điểm sai, mà tôi sẽ không bao giờ biết trước là lần nào.

Từ đó đến nay, mỗi lần một cơ hội khiến tôi nghĩ "lần này rõ ràng quá, chắc không cần kiểm tra kỹ" - đó chính là tín hiệu để tôi kiểm tra kỹ hơn. Cảm giác chắc chắn, không tương quan với việc luận điểm có đúng hay không. Nó chỉ tương quan với việc tôi đã tự tin đến mức nào tại thời điểm đó.

Bước đầu tiên: xác định bước bạn dễ bỏ qua nhất khi tự tin

Nếu bạn đọc đến đây và nhận ra mình cũng từng có một lần bỏ qua một bước phân tích quen thuộc vì cảm thấy quá chắc chắn, đây là việc tôi muốn bạn làm ngay bây giờ, không phải lúc đang đứng trước cơ hội tiếp theo.

Nhìn lại quy trình đánh giá cổ phiếu hiện tại của bạn, và xác định chính xác một bước bạn có xu hướng bỏ qua nhiều nhất khi cảm thấy tự tin - có thể là kiểm tra sức mạnh tương đối, có thể là xác nhận khối lượng giao dịch, có thể là đối chiếu với kế hoạch quản lý rủi ro tổng thể. Viết ra bước đó, và viết thêm một câu duy nhất bên cạnh: "Bước này áp dụng cho mọi lệnh, kể cả khi tôi tin chắc không cần đến nó."

Không cần thay đổi gì khác trong hệ thống của bạn. Chỉ cần đảm bảo rằng bước dễ bị bỏ qua nhất, chính là bước bạn cam kết sẽ không bao giờ bỏ qua - vì đó luôn là bước bạn cần nhất vào đúng lúc bạn nghĩ mình cần nó ít nhất.

Byhainam